OPIS GATUNKU
Drzewo lub krzew należący do rodziny BRZOZOWATYCH
(Betulaceae) bardzo blisko spokrewniona z pospolicie wystepującą B. BRODAWKOWATĄ -
Betula verrucosa EHRH. (B. pendula ROTH.), od której różni się niższym, zwykle krzaczastym wzrostem, dorastając do 2-8m, rzadko przybiera pokrój typowego drzewa osiągając co najwyżej 10-15(22)m wysokości (B. BRODAWKOWATA nierzadko osiąga wysokość 30m).
Pień o korze białej, niełuszczącej się, z ciemniejszymi poprzecznymi pasami, u starszych drzew głęboko spękana w dolnej części pnia. Gałęzie o krótkopędach dłuższych niż u innych brzóz (szczególnie te zakończone kotką żeńską).
Liście znacznie mniejsze niż u innych brzóz, długości 1,5-4cm i 1-3cm szerokości, trójkątne lub romboidalne, o brzegu ostro ząbkowanym, ostrym klinem zbiegające wzdłuż ogonka, z 4-5 parami nerwów bocznych (wyjątkowo 3 lub 6), u B. BRODAWKOWATEJ najczęściej 6-7 par. Wyrastają na ogonkach o długości 2-3cm, zebrane po 2-7 (zwykle 3) na pędach wegetatywnych, na pędach owocujących po 3-9 (zwykle 4), u B. BRODAWKOWATEJ najczęściej po 2-3. Liście letnie, wyrastające na długopędach, są większe od rosnących na wiosnę.
Kwiaty rozdzielnopłciowe, zebrane w kotkowate kwiatostany. Kotki męskie siedzące po 2-3, długie i zwisające, początkowo brunatne, później jasnożółte, zawiązują się już w drugim roku życia. Kwiaty żeńskie zebrane w szyszkowate kwiatostany, o połowę krótsze od kotki, zielonkawe, po dojrzeniu jasnobrunatne, osadzone na pędach bocznych dwa razy dłuższych od nich. Kwitnienie w kwietniu i maju.
Owoce w postaci oskrzydlonych orzeszków, zebrane w wałeczkowate owocostany, o łuskach rozłożystych, zwykle szerszych niż długich, zachowują się na pędach w całości aż do następnej wiosny, po czy rozpadają się, o orzeszkach stosunkowo szerszych niż u B. BRODAWKOWATEJ. Rozmnaża się z nasion, z czego tylko 50% wyrastających roślin posiada cechy rośliny macierzystej, natomiast reszta zbliżona jest mniej lub więcej do B. BRODAWKOWATEJ lub B. SZAFERA- form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ.
SIEDLISKO
Preferuje suche, słoneczne zbocza; rośnie na glebach gliniastych i kamienistych. Występuje z reguły w miejscach dobrze naświetlonych gdyż jest gatunkiem wybitnie światłolubnym, po zacienieniu dość szybko ginie.
ZASIĘG OGÓLNY
BRZOZA OJCOWSKA poza Polską występuje w zachodnich Czechach, Słowacji, południowej części Szwecji, Ukrainie, Rumunii, Danii (Zelandia), w Rosji koło Kujbyszewa, w okolicach Lwowa, wszędzie jednak niezwykle rzadko i w pojedynczych egzemplarzach.
WYSTĘPOWANIE W POLSCE
W Polsce znana była z 10 naturalnych stanowisk (wg. PCKR, 2001r.) potwierdzonych okazami zielnikowymi (Korczyk, Krzaczek, Krzaczek 1968). Obecnie znanych jest 5 stanowisk rozmieszczonych w południowej części kraju: Czerwona Góra koło Opatowa na Wyżynie Sandomierskiej, Skiełek w Beskidzie Wyspowym, Hamernia (teren objęty rezerwatem) i Dolina Kobylańska (Karniowicka) na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Natomiast nie znany jest los stanowiska na górze Chojnik koło Sobieszowa w Sudetach, gdzie Korczyk w 1967r. znalazł 4 okazy.